ساير بخش‌هاى تابع يا با گچ پوشيده مىشد و يا آجركارى ساده مىگشت ؛ در هر صورت كاركرد آنها به گونه زمينه‌اى متقابل و متضاد بود « 1 » ( عكس a 45 ) . مضامين پيكره‌اى جديد با بهره‌گيرى از مجموعه مضامين نقاشى ، فقط در كاخها به كار مىرفت . باوجوداين ، پيكره جانداران در كاشيكارى عمارت مذهبى بارها استفاده شد و تصاويرى چون تصاوير قدسى ( فرشتگان ) يا تصاوير ضدونقيض و دوسويه ( طاووسان ) و تصاوير كاملا غيرمذهبى ( اژدهايان ) از زمره اين پيكره‌ها بودند . گستره طرحهاى كاشيكارى جز مورد مذكور ، وسيع‌تر از ادوار سابق نبود . مضامين را با دقت تمام به كار مىبستند . مثلا كتيبه‌هاى ثلث نسبت به سابق اهميتى درخور يافت . بطوركلى كمبود نسبى گچكارى ، نقارى گل‌پخته و آجركارى آرايه‌اى ، معمارى تزيينى را ضعيف و بىمايه كرده بود . همه اين فنون در معمارى تيمورى نقشى مهم داشتند . در دوره صفوى فقط گچكارى ساده و سفيد آن هم براى پوشش طاقگان انجام مىشد . در اين زمان كاشيكارى همان وظايفى را بر عهده داشت كه سابقا اين فنون داشتند . رنگها و تلفيق‌هاى جديد ظاهر شد و معماران درصدد برآمدند تا از كاشيكارى بهره‌هاى جديدى ببرند ( مثلا در كف كاشيكارى شده مسجد شيخ لطف اللّه ) شايد حركت كاملا جديد و متمايز بهره‌گيرى از طرحهاى كاشى ( نه مثل سابق فقط كاشيكارى ساده ) بر روى گنبدها باشد . در اينجا با اينكه نقوش هندسى هم به كار رفت ، اسليمىهاى گياهى ترجيح داده شد . به نحوى از انحاء ، كاشيكارى در عمارت غلبه يافت و همان وظايفى را كه سابقا مصالحى چون آجر و غيره داشتند ، بر عهده گرفت . مثلا در اين زمان رنگ وسيله‌اى تمييز بين بخشهاى متفاوت طرح و يا بين چندين كتيبه درهم‌تافته ، گرديد . رنگ بر ويژگيهاى ساختى تأكيد ورزيد مثل قالب‌بنديهاى زنجيره‌اى فيروزه رنگ كه در اندرون مسجد شيخ لطف اللّه به كار رفته است . گاهى هم تركيب‌بنديهاى كاملا درخشان ، آجركارى منقوش تك رنگى زمان سلجوقيان را در تعدادى رنگ بازسازى كرد . امّا با همه بهره‌گيرىهاى متفاوت از كاشيكارى ، واقعيت اين بود كه كاشى پيشتر در اواخر سده نهم / پانزدهم نهايت پختگى و كمال را بسر آورده بود « 2 » . كاشيكارى زرين‌فام در دوره تكوين و شكل‌گيرى با صنعت شكوفاى سفالگرى همراه شد و هنگامى كه اين صنعت رو به افول گذاشت ، به كمال خود دست يافت . كاشيهاى ديوارى اواخر

--> ( 1 ) - هيلنبراند ، « كاربست كاشى زرين‌فام » . مسجد حكيم استثنائى صادق بر بعضى از اين محدوديت‌هاست . ( 2 ) - درباره بررسى كاشى معمارى ايران اسلامى تا 1400 م . نگاه كنيد به پيكت . نگارنده به سبب اطلاعاتى كه از دكتر پيكت درباره كاشيكارى ايام صفوى و ماقبل صفوى دريافت كرد ، مديون ايشانست .